काठमाडौं । ‘आमा रोइरहनुहुन्छ, चिच्याइरहनुहुन्छ । आमालाई म हेर्न पनि सक्दिन, आमा रुनु चिच्याउनुभएको सुन्न पनि सक्दिन’– भट्टराई भन्दै थिए ।

२३ दिन भयो आमाको यस्तो हालत भएको । स्याङजा हो नारायण भट्टराईको घर । ५७ वर्षीय आमा २३ दिन अघि आगो ताप्दा जलिन् । 

आखाँ पुछ्दै नारायणले भने– ‘आमा र म सँगै थियौं । एक मिनेट मात्रै भएको थियो म आगो तापेको ठाउँबाट उठेको । फेरि आगो तापेको ठाउँमा फर्कंदा आमा ढलिसक्नुभएको थियो । सारीले आगो टिपेछ, हेर्दाहेर्दै आमा जल्नुभयो ।’

उनले सुनाए– ‘आमाको दाहिने कम्मरमुनी पुरै जलेको छ । आमाको अवस्था म हेर्नै सक्दिन ।’

स्याङजाबाट हेलिकोप्टरमार्फत आमालाई काठमाडौंको कीर्तिपुर स्थित फेक्ट अस्पतालमा ल्याए । आमा अहिले आइसियुमा छिन् । फेक्ट अस्पतालमा नारायणकी आमा मात्र छैनन्, जलेका घाइते अरु पनि छन् । जलेका घाइतेहरुको आर्तनादले अस्पतालमा सधैं पीडादायी अवस्था हुन्छ । 
विचलित छन् नारायण । भन्छन्– ‘आमालाई देख्दा रिंगटा लाग्छ ।’

अर्घाखाँची मालारानीकी मनु थापा डेढ महिनादेखि कीर्तिपुर अस्पतालमा छिन् । उनको पनि असिमित पीडा छ । भाइलाई भर्ना गरिएको डेढ महिना भयो । 

मनुका १५ वर्षीय भाइ डेढ महिना अघि जले । उपचारका लागि काठमाडौं ल्याइयो । भाइको ६ वटा अप्रेशन भइसक्यो, अरु तीनवटा अप्रेशन गर्नुपर्ने मनुले सुनाइन् । यो डेढ महिनामा मनुको आँखाको आँशु रित्तिइसक्यो, ओंठको हासो हराइसक्यो । 

‘भाइ सधैं ढिलो उठ्थ्यो’– त्यो दर्दनाक दिन सम्झँदै मनुले भनिन्– ‘त्यो दिन भाइ चाँडो उठेछ । गोठमा गएछ, आमाले आगो बालेर पानी तताउन बसाउनुभएको रहेछ । भाइ आगो ताप्न थालेछ ।’

त्यति नै बेला मनु र उनको परिवारमा प्रलय भयो । भन्छिन्– ‘म जाँदा उसका दुवै खुट्टा अगेनामा थिए । उ होसमा थिएन ।’

६ वटा अप्रेशनपछि भाइ बाँचेका छन्, अरु तीनवटा गर्नुपर्ने छ । मुख्य कुरा, भाइका अगाडि सिंगै जीवन बाँकी छ । सजिलो छैन मनु र भाइका लागि अस्पताल बसाई । आइसियुबाट भाइलाई जरनल वार्डमा सारिएको छ । मनु एक्लैले भाइ स्याहारेर हुँदैन । आमा पनि अर्घाखाँचीबाट आएकी छिन् । 

उता घरको व्यथा अर्कै छ । यो वर्ष मनुको परिवारलाई दोस्रो बज्रपात हो । पहिलो बज्रपात बुवालाई क्यान्सर थियो । क्यान्सरका कारण बुवाको एउटा खुट्टा काट्नुपरेको छ । ती बुवा गाउँमा एक्लै छन् । बाँकी परिवार कीर्तिपुर अस्पतालमा दर्दनाक हालतमा छ ।

भाइलाई राखिएको वार्डमा अन्य खाले बिरामी पनि छन् । जलेका घाइतेको संख्या बढेपछि अन्यखाले विरामी राखिने वार्डमा राखिएको छ । जलेका घाइतेको दर्दनाक अवस्था अन्य खाले विरामीहरु हेर्न सक्दैनन् । त्यसैले उनीहरु आफू बसेको वार्डमा जलेका घाइते राख्दा रिसाउँछन् । जलेको घाउ देखेर दिक्क मान्छन् । 

स्याङजाका भट्टराई परिवार र अर्घाखाँचीका थापा परिवारलाई यो अवस्थामा ल्याइपुर्‍याएको हो– आगोले । आगोले जीवन दिन्छ अनि ज्यान पनि लिन्छ । र, आगोले एउटा परिवारलाई मर्नु न बाँच्नुको हालतमा पनि पुराइदिन्छ ।

‘आगोसँग खेलाँची नगरौं’– डा. शंकरमान राई भन्छन्– ‘आगोका कारण हुने दुर्घटनाले व्यक्तिको शरीर जल्छ, पूरै परिवार र समाज समस्यामा फस्छ ।’

आगोको अस्पताल

काठमाडौंको कीर्तिपुरमा छ आगोको अस्पताल । आगोले जलेर घाइते भएका देशभरिका मानिस यही अस्पतालमा ल्याइन्छन् । महामारीका बेला अस्पतालमा घाइते राख्ने ठाउँ हुँदैन ।

‘आगोको पनि महामारी हुन्छ’– डा. शंकरमान भन्छन्– ‘मंसिरदेखि फागुनसम्म जाडो याममा मानिसहरु आगो ताप्छन्, सानो लापर्वाहीले पनि ठूलो दुर्घटना हुन्छ र यो अस्पताल आइपुग्छन् ।’

डा. शंकरमान मंसिरदेखि फागुनसम्मलाई ‘आगोको महामारीको याम’ भन्छन् । अरु महिना १५ देखि २० जना जलेका घाइते आउँछन्, यो याममा चार गुणा धेरै आउँछन् । डा. राईका अनुसार अहिले अस्पतालमा जलेका घाइते ६१ जना छन् । ती मध्ये ६ जना आइसियुमा छन् । कति त बचाउनै नसकिने अवस्थाका पनि छन् । 

‘वर्न वार्ड’मा बिरामी राख्ने ठाउँ नभएपछि अरु वार्डमा पनि राखिएको छ । ‘फिजियो थेरापी रुममा अप्रेसन गर्नुपरेको छ, डेसिङ रुममा जलेका घाइते राख्नुपरेको छ । एक जनाको ठाउँमा तीन जना राख्नुपरेको छ’– विरामी र घाइतेको चाप वर्णन गर्दै डा. शंकरमानले भने ।

डा. शंकरमानका अनुसार मंसिर महिना यता कुनै दिन त ७० जनासम्म जलेका बिरामी अस्पताल आउँछन् । 

र, यस्तो पनि

अहिले जलेका बिरामी राख्ने आइसियुहितको अस्पताल कीर्तिपुरको फेक्ट मात्र हो । ‘पहिला वीर अस्पतालमा आइसियु सहितको वार्ड थियो, भूकम्पले भत्कायो, त्यसपछि सञ्चालनमा छैन’– राई भन्छन् ।

राईका अनुसार शिक्षण अस्पतालको वर्न वार्डमा नौं वेड छ । ९ जना बाहेकलाई त्यहाँ राख्न सकिने अवस्था छैन । 

जलेका घाइतेका लागि भनेर सुष्मा कोइराला मेमोरियल अस्पताल काठमाडौंमा खोलिएको थियो । ‘चर्चा कमाउन त्यहाँ एसिड आक्रमणका घाइतेलाई मात्र राख्छन्, जलेका गम्भीर घाइते यतै पठाउँछन्’– शंकरमान भन्छन् ।

सञ्चार माध्यमले पनि एसिड आक्रमणका घाइतेलाई मात्र प्राथमिकता दिने गरेको गुनासो डा. शंकरमानको छ । 

यस्तो छ बिरामी बढ्नुको कारण

आगो ताप्दा, ग्याँस लगायतका विद्युतीय उपकरण चलाउँदा लापरवाही तथा दुर्घटनाले व्यक्ति जल्छन् । राईका अनुसार जलेका घाइतेलाई प्लास्टिक सर्जनले मात्र हेर्ने गरेका छन् । जलेका बच्चाको पेडियाट्रिक सर्जनले पनि हेर्छन् । 

प्लाष्टिक सर्जनको संख्या नेपालमा थोरै छ, तर, जलेर घाइते हुनेको संख्या बढेको बढ्यै छ । डाक्टरको संख्या बढाउन के गर्ने त ? यो प्रश्नको जवाफमा डा. राई भन्छन्– ‘अहँ, डाक्टरको संख्या बढाउने हो, जलेर घाइते हुनेहरुको संख्या घटाउने हो । यसका लागि जनचेतना जगाउनुपर्छ । डाक्टरको संख्या बढाउने काम दोस्रो प्राथमिकताको विषय हो ।’

जलेका घाइतेको उपचारमा संलग्न हुन डाक्टरहरु सामान्यतया अगाडि सर्दैनन् । किनभने घाइतेको अप्रेशन गर्न घण्टौं लाग्छ, एकजनाको एउटा मात्र नभएर चार पाँच वटै अप्रेसन गर्नुपर्ने हुन्छ, धेरै जलेकालाई बचाउन सकिँदैन । यही कारण डाक्टरहरु तर्कन्छन् ।

तर, फेक्ट अस्पतालका डाक्टरहरु दिनरात नभनी बिरामीको उपचारमा खटिएका छन् । 

व्यस्त डाक्टर, सक्रिय शंकरमान

हेड अफ डिपार्टमेन्ट किरण नकर्मी नेतृत्वमा डाक्टरको टोली जलेका बिरामीको उपचारमा दिन रात खटिन्छ ।

सनराइज खबरको टोली अस्पताल पुग्दा आइसियुमा खटिएका थिए डा. विशाल कार्की । क्याविनमा आए रोटीका केही टुक्रा चपाएर डा. विशाल फेरि आइसियुतिरै दौडिए । ‘फोन नम्बर दिन्छु पछि कल गर्नु’– विशालले यति मात्र बोल्न भ्याए । 

अप्रेशन थिएटरमा खटिएका थिए डा. किरणको टोली । उनले इसाराले मुन्टो मात्र हल्लाए ।

आगो विरुद्ध पानी

जलेपछि घाउ भएको ठाउँमा तुरुन्तै पानी हाल्नुपर्छ । यति कुरा मात्र प्रचार हुने हो भने ठूलो मात्रामा क्षति नियन्त्रण हुनसक्छ । ‘प्राथमिक उपचार भनेकै जलेको ठाउँमा पानी हाल्ने हो’– डा. शंकरमान भन्छन् ।

जलेका घाइतेलाई तत्कालै नजिकको अस्पताल तथा स्वास्थ्य चौकी लगिन्छ । त्यहाँ पनि लापरवाही हुने गरेको गुनासो डा. राईको छ । भन्छन्– ‘जुन अस्पतालमा घाइते जान्छन्, सो अस्पतालले घाइतेलाई त्यहाँ नराखी सिधै काठमाडौं पठाइदिन्छ । एम्बुलेन्समा आउँदा साथमा डाक्टर नर्स हुँदैनन्, स्लाइन दिन सम्भव हुँदैन, जलेका घाइतेलाई आठ घण्टाभित्र पाँच लिटर पानी अर्थात १० वटा स्लाइन दिनुपर्छ’–  शंकरमानले भने ।

यति गरेर घाइतेलाई ल्याउँदा आगामी उपचार सहज हुने र जीवन रक्षाको सम्भावना पनि बढ्ने उनले बताए ।

२० प्रतिशत भन्दा बढी जलेको बिरामीलाई मेजर मानिने भन्दै उनले ४० प्रतिशत जलेकालाई बचाउन नसकिने बताए । ‘उमेर र जलेको जोडेर १०० प्रतिशत मानिन्छ । जस्तो ६० वर्षको व्यक्ति ४० प्रतिशत जलेको छ भने त्यसलाई बचाउन सकिदैन’– शंकरमानले भने ।

राईका अनुसार अस्पतालमा आगोले जलेका घाइते धेरै छन् । त्यसमा पनि महिला धेरै छन् । त्यसपछि बालबालिका धेरै छन् ।
बालबालिका भने तातो तरल पर्दाथबाट घाइते भएर अस्पताल आउने गरेको राईले बताए । अहिले अस्पतालमा तराई क्षेत्रबाट धेरै घाइते आएका छन् । 

अबको योजना

जलेका घाइतेको संख्या दिनहुँ बढ्दै गएकोमा राई चिन्तित छन् । जलेका अधिकांश घटना लापरवाहीका कारण हुने गरेको उनको अनुभव छ । यस्ता घटना नियन्त्रणका लागि बिरामी लगायत सर्वसाधारणलाई बुझाउन पाठ्यक्रम तयार पारिएको उनले सुनाए । 

उनले भने– ‘प्राइमेरी वर्न केयर’ शीर्षकमा पाठ्यक्रम तयार पारेर स्वास्थ्य मन्त्रालयमा पठाएका छौँ, मन्त्रालयले परिमार्जन गरेर पठाएपछि बिरामीलाई दिन्छौं ।’

फेक्टका डाक्टरहरु, स्वास्थ्य मन्त्रालय र नेपाल हेल्थ ट्रेनिङ सेन्टरको सहकार्यमा पाठ्यक्रम तयार पारिएको हो ।  त्यसमा सकेसम्म जल्नबाट जोगिने र जलिहालेमा तत्काल पानी दिने लगायत विषय समेटिएको छ ।

त्यसकै आधारमा देशभरिका अस्पतालको इमरजेन्सीमा काम गर्ने डाक्टर र नर्सलाई पनि तालिम दिने शंकरमानले बताए ।

समन्वय युनिट बनाइने

डा. शंकरमानले जलेका बिरामीका लागि फेक्ट अस्पतालले समन्वय युनिट बनाउन लागेको बताए ।  

त्यसका लागि अस्पतालको टोल फ्रि नम्बर १६६००१–५१००० पनि चलाइने छ । यो नम्बरमा कल गर्दा पैसा लाग्दैन । जल्नासाथ घाइते वा आफन्तले फोन गरेर प्राथमिक उपचारका लागि सुझाव लिन सक्नेछन् । 

त्यसपछि जुन अस्पतालमा जाने हाे त्यहाँका डाक्टरसँग फेक्टका डाक्टरले फाेनबाटै समन्वय गर्ने छन् ।